به عقب برنمیگردیم؛ چگونه جنگِ ایران، دگردیسی انرژی جهانی را رقم میزند؟ | هیچکس از اختلال جنگ در امان نیست
به گزارش اقتصادنیوز، گردهمایی هفته گذشته غولهای مالی در واشنگتن یک چیز را روشن کرد: «جنگ ایران، جهان را در مسیر جدیدی از انرژی قرار میدهد.»
به عقب بر نمیگردیم؛ بازترسیم نقشه انرژی جهانی
به نوشته پالیتیکو، بسیاری از کشورهایی که آسیبهای بزرگی را بابت جنگ متحمل شدهاند، معتقدند که مزایای گذار سریعتر به انرژیهای تجدیدپذیر را برای جلوگیری از شوکهای آینده مربوط به اختلالات نفتی ترجیح میدهند.
اقتصادنیوز: جنگ وضعیت را برای صاحبان ثروتهای نفتی خاورمیانه پیچیده میکند.
با این حال، برخی دیگر از دولتها، از جمله ایالات متحده - که وزیر خزانهداریاش، اسکات بسنت، از افزایش تولید نفت و گاز آمریکا استقبال و خواستار کاهش سیاستهای اقلیمی شد – همچنان نسبت به سوختهای فسیلی خوشبین هستند.
به گفته فاتح بیرول، رئیس آژانس بینالمللی انرژی «حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران و متعاقباً قطع عرضه نفت از خاورمیانه «نقشه انرژی جهانی را از نو ترسیم خواهد کرد». او هشدار داد: «ما به جایی که بودیم، برنمیگردیم».
تغییر مسیر از خلیج فارس یا امتناع از خاورمیانه؟
این سوال که در ادامه چه اتفاقی خواهد افتاد، بر جلسات فصل بهار صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی در واشنگتن در هفته گذشته نیز سایه افکنده بود. مقامات ایالات متحده و سایر کشورها به طور مبهم از تنوعبخشی به منابع انرژی به عنوان نتیجه احتمالی بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران، که یک پنجم نفت و یک سوم کود شیمیایی جهان از طریق آن عبور میکند، صحبت کردند.
برای برخی، این به معنای تغییر مسیرهای کشتیرانی از خلیج فارس بود. برای برخی دیگر، به معنای یافتن نفت و گاز در خارج از خاورمیانه. و یا استخراج ذخایر زغال سنگ محلی. و یا شاید راهاندازی مجدد نیروگاههای هستهای متوقف شده. در بسیاری از موارد هم به معنای گسترش انرژیهای تجدیدپذیر برای کاهش وابستگی به سایر کشورها در جهانی که به طور فزایندهای شکننده و بیثبات است.
بحران به مثابه شوک یا کاتالیزور؟
به گفته ماساتو کاندا، رئیس بانک توسعه آسیا، در گردهمایی شورای روابط خارجی «تاریخ به ما نشان میدهد که بحرانی به این بزرگی نیز میتواند یک کاتالیزور باشد».
این در حالی است که پیشبینیهای اقتصادی ناامیدکنندهای وجود دارد. صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده که حتی اگر جنگ به سرعت به پایان برسد، اقتصاد جهانی با شد کندتر و تورم بالاتر مواجه خواهد بود. با این همه، این تأثیرات به طور ناموزون احساس خواهد شد و کشورهای کمدرآمد و وابسته به واردات بیشترین آسیب را متحمل خواهند شد. صندوق بینالمللی پول اعلام کرد که در یک سناریوی حاد، که در آن اختلالات عرضه انرژی تا سال آینده ادامه یابد، رشد جهانی میتواند تا ۲ درصد کاهش یابد.
این پیامی است که در راهروهای جلسات هفته گذشته طنینانداز شده است. چگونگی ترسیم مجدد نقشه انرژی جهان، پیامدهای عمیقی برای عرضه و تقاضا و چگونگی تأمین مالی زیرساختهای جدید مربوط به سوختهای فسیلی و انرژی پاک خواهد داشت. این جلسات در حالی برگزار میشود که تأثیرات اقتصادی جنگ شروع به آسیب رساندن به جیبهای مردم در سراسر جهان کرده است و کشورها اغلب برای سناریوهای بدتر آماده میشوند. در حالی که جهان نسبت به بحرانهای نفتی دهه ۱۹۷۰ کمتر به نفت وابسته است، آژانس بینالمللی انرژی میگوید که اندازه این شوک بسیار بیشتر است.
معمای تنوعبخشی به به منابع انرژی
به گفته تیم گولد، اقتصاددان ارشد انرژی در آژانس بینالمللی انرژی «به طور شهودی، تصور میکنید که این امر تنوعبخشی به منابع انرژی را از سوختهایی که اکنون کمبود دارند، تشویق میکند». اما تنوعبخشی اشکال مختلفی دارد و گولد اشتهای جهانی برای منابع جدید و عمده گاز طبیعی مایع که در ایالات متحده تولید میشود را زیر سوال برد. او با اشاره به واردکنندگان آسیایی یا دیگران گفت: «آیا گاز آسیب دیده است؟ آیا آنها حاضرند به این سوخت قابل اعتماد و مقرون به صرفه اعتماد کنند؟ این یک سوال جالب برای چند سال آینده است».
کشورهای وابسته به واردات مانند پاکستان و تایلند از این فرصت برای تأکید بر تمایل خود برای گذار سریعتر به انرژیهای تجدیدپذیر استفاده کردهاند. رونق انرژی خورشیدی پشت بام در پاکستان - که تا حدودی ناشی از افزایش قیمت گاز طبیعی در سال 2022 بود - به کاهش اثرات شوک عرضه فعلی کمک کرده است.
اقتصادنیوز: چالش اصلی رهبران آمریکا و اسرائیل فقط جنگ با ایران نیست، بلکه مواجهه با ابهامهای درونی خودشان است؛ تعریف نامشخص از پیروزی، نبود سقف روشن برای تشدید تنشها، اختلافات احتمالی میان متحدان و محدودیتهای داخلی و خارجی.
به گفته محمد اورنگزیب، وزیر دارایی پاکستان در یکی از پنلهای صندوق بینالمللی پول «ما در مسیر درستی بودیم. اما واضح است که احساس میکنیم این حرکت باید تسریع شود». اکنیتی نیتیتانپراپاس، وزیر دارایی تایلند، با اشاره به افزایش هزینههای واردات نفت و گاز، همین دیدگاه را تکرار کرد. او گفت «قیمتهای بالای کنونی شما را مجبور به تغییر میکند. به همین دلیل است که ما ... مشوقهای مالیاتی [برای مردم] فراهم میکنیم تا در خانههای خود از انرژی خورشیدی استفاده کنند». نیتیتانپراپاس همچنین در مورد سرمایهگذاری بیشتر برای گسترش زیرساختهای فیزیکی مانند شبکههای هوشمند و ذخیرهسازی باتری صحبت کرد. این چیزی است که بانک توسعه آسیا از طریق یک برنامه 10 میلیارد دلاری برای پیشبرد اتصال منطقهای در جنوب شرقی آسیا از آن حمایت میکند.
همچنین برخی خواستار پیگیری انرژی هستهای و سایر جایگزینها شد. در واقع، در حالی که کشورهای آسیایی برای عبور از چالشهای عرضه گاز به زغال سنگ روی آوردهاند، آیندهی طولانی برای این منبع سوخت نمیبیند.
گذار قریبالوقوع؟
درخواستها برای تنوعبخشی از سوی بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول حمایت شده، که از کشورها میخواهند به جای پرداخت هزینه برای بشکههای نفت با ارزش دلاری، منابع داخلی را در اولویت قرار دهند. به گفته پیر اولیویه گورینشاس، اقتصاددان ارشد صندوق بینالمللی پول: «اغلب این به معنای انرژیهای تجدیدپذیر است، بنابراین احتمالاً شاهد حرکت بزرگی در این جهت خواهیم بود».
با این حال، برای تولیدکنندگان نفت خاورمیانه، این گذار چندان قریبالوقوع به نظر نمیرسد، حتی با اینکه آنها با تعمیر تأسیسات آسیبدیده در درگیری یا از سرگیری تولید پس از تعطیلیهای طولانی دست و پنجه نرم میکنند. به گفته علی بن احمد الکواری، وزیر دارایی قطر «در طول سالیان گذشته خیلیها میخواستند از نفت و گاز فاصله بگیرند. آنها نتوانستند به این هدف دست یابند. بنابراین این موضوع خیلی بیشتر از اینها طول خواهد کشید. در این مرحله، واقعاً یافتن جایگزینی برای منابع انرژی بسیار دشوار است».
همه گزینهها
نیاز پایدار به سوختهای فسیلی چیزی است که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روی آن حساب میکند، زیرا دولت او در بحبوحه درگیریهای جاری، خود را به عنوان یک تأمینکننده قابل اعتماد نفت، گاز و زغال سنگ تثبیت میکند. در حال حاضر، محمولههای نفت خام ایالات متحده با تلاش کشورها برای تأمین منابع، افزایش یافته است، اما این امر با اثرات جانبی مانند افزایش قیمت بنزین نیز همراه است.
بسنت از استراتژی انرژی «همه موارد فوق» بانک جهانی تمجید کرد و بر اهمیت نوآوری در انرژی تأکید کرد. او روز سهشنبه در موسسه مالی بینالمللی گفت: «در ایالات متحده، نفت خام و مشتقات نفتی ما رو به اتمام بود. و سپس فرکینگ اختراع شد. و اکنون ایالات متحده ذخایر بیشتری نسبت به عربستان سعودی و ونزوئلا دارد». یک روز بعد، بسنت از بانک جهانی خواست تا هدف تأمین مالی سیاستهای اقلیمی خود را که هدف آن صرف ۴۵ درصد از وامهایش برای پروژههایی است که مزایای اقلیمی دارند، کنار بگذارد. این هدف در ماه ژوئن منقضی میشود. او همچنین در مورد نقش سوختهای فسیلی در افزایش دما ابراز تردید کرد. شرکت تحلیل انرژی وود مکنزی، انتظار دارد که گاز شیل دوباره ظهور کند، زیرا کشورهایی از جمله مکزیک و استرالیا امنیت انرژی را در اولویت قرار میدهند.
هیچکس از اختلال جنگ در امان نیست
صرف نظر از اینکه ملتها چه راهحلی را میبینند، شعار این هفته آنها این بود که هیچکس از اختلال جنگ در امان نیست. به گفته آدبایو اولاواله ادون، وزیر دارایی نیجریه و رئیس گروه ۲۴، متشکل از گروهی از کشورهای در حال توسعه: «کشورهای تولیدکننده نفت ممکن است شاهد انتقال قیمتهای بالاتر نفت به درآمدهای بالاتر باشند. این مسئله برای کشورهای واردکننده نفت کاملا متفاوت است، اما این یک خیابان یک طرفه هم نیست. قیمت بنزین، کود و قیمت مواد غذایی... در هر دو طرف، این بحران بر کشورها تأثیر میگذارد».
این به معنای بیتوجهی به تغییرات اقلیمی است. جان کری، وزیر امور خارجه سابق، مدتهاست که استدلال میکند برای مقابله با افزایش دما به منابع انرژی پاکتر نیاز است. او پیشنهاد کرد که اکنون، جنگ ممکن است به این نتیجه منجر شود. کری، که در زمان جو بایدن، رئیس جمهور سابق، نماینده آب و هوا بود، روز چهارشنبه در یک رویداد سمافور گفت: «بزرگترین تغییرات در انرژی در سطح جهانی زمانی رخ داده است که بزرگترین اختلالات وجود داشته است.»
او به استقبال فرانسه از انرژی هستهای پس از تحریم نفتی اعراب در سال ۱۹۷۳ و اقدامات انرژی پاک انجام شده توسط اتحادیه اروپا پس از حمله روسیه به اوکراین اشاره کرد. کری گفت: «شما واقعاً باید منابع انرژی خود را کنترل کنید. من معتقدم که یکی از آن لحظات تحول اکنون فرا رسیده است.»
